Το αιθουσαίο σύστημα είναι το βασικό αισθητικό σύστημα που ρυθμίζει την ισορροπία, τον συντονισμό των κινήσεων και τον προσανατολισμό (orientation ή αντίληψη της θέσης του σώματος στο χώρο).
Το αιθουσαίο σύστημα αποτελείται από ένα περιφερικό και ένα κεντρικό τμήμα.
Το περιφερικό αιθουσαίο σύστημα αποτελείται από το αιθουσαίο νεύρο, που είναι τμήμα του αιθουσαιοκοχλιακού νεύρου (ΕΣ VIII) και τους αιθουσαίους υποδοχείς (αίθουσα, ημικύκλιοι σωλήνες, κοχλίας), οι οποίοι βρίσκονται στο έσω ους ή λαβύρινθο του ωτός. Η αίθουσα και οι ημικύκλιοι σωλήνες είναι υποδοχείς της αιθουσαίας λειτουργίας ενώ ο κοχλίας είναι υποδοχέας της ακουστικής λειτουργίας. Τα κυστίδια της αίθουσας ανιχνεύουν τη στατική θέση της κεφαλής, την επιτάχυνση και την επιβράδυνση ενώ οι ακουστικές ακρολοφίες των ημικύκλιων σωλήνων ανιχνεύουν τις γωνιακές κινήσεις της κεφαλής σε όλα τα επίπεδα.
Σχηματογράφημα περιφερικού αιθουσαίου συστήματος.
Με τους αιθουσαίους υποδοχείς του έσω ωτός, που πιο συγκεκριμένα είναι η ακουστική ακρολοφία (crista ampullaris) των ημικύκλιων σωλήνων και το σφαιρικό και ελλειπτικό κυστίδιο της αίθουσας, συνάπτονται οι δενδρίτες του αιθουσαίου νεύρου (ΕΣ VIII).
Οι νευράξονες του αιθουσαίου νεύρου ακολουθούν μια διαδρομή διαμέσου του έσω ακουστικού πόρου (internal acoustic meatus) μαζί με τους νευράξονες του κοχλιακού νεύρου και καταλήγουν στο αιθουσαίο γάγγλιο που βρίσκεται μέσα στο λιθοειδές οστό. Μετά το αιθουσαίο γάγγλιο και την έξοδό τους από το λιθοειδές οστό οι νευράξονες του αιθουαίου νεύρου διέρχονται από την πλάγια επιφάνεια της πρόσθιας μοίρας του προμήκη μυελού στην περιοχή της παρεγκεφαλομυελικής γωνίας (cerebellomedulary angle) και οι περισσότεροι από αυτούς τερματίζουν στους αιθουσαίους πυρήνες στον προμήκη μυελό και στη γέφυρα.
Μερικοί νευράξονες έχουν πορεία κατευθείαν στη παρεγκεφαλίδα διαμέσου του οπίσθιου σκέλους της παρεγκεφαλίδας και τερματίζουν στον οροφιαίο πυρήνα (fastigial nucleus) και στον λοβό του οζιδίου και της κροκύδας (flocculonodular lobe). Οι νευράξονες αυτοί σχηματίζουν το αιθουσαιοπαρεγκεφαλιδικό δεμάτιο.
Η διέγερση των αιθουσαίων υποδοχέων διαβιβάζεται με το αιθουσαίο νεύρο στους αιθουσαίους πυρήνες (κεντρικό αιθουσαίο σύστημα), που βρίσκονται στο στέλεχος του εγκεφάλου κάτω από την παρεγκεφαλίδα.
Υπό φυσιολογικές συνθήκες υφίσταται μια συνεχής ροή νευρικών ώσεων που έχει αφετηρία τους αιθουσαίους υποδοχείς στο έσω ους και τερματισμό το κεντρικό αιθουσαίο σύστημα στο στέλεχος του εγκεφάλου (γέφυρα, προμήκης μυελός και παρεγκεφαλίδα).
Σε παθήσεις του περιφερικού αιθουσαίου συστήματος δεν διακόπτεται η λειτουργία της ιδιοδεκτικής αισθητικότητας, που σημαίνει ότι τα ζώα γνωρίζουν που βρίσκονται τα άκρα τους στο χώρο.
Το κεντρικό αιθουσαίο σύστημα αποτελείται από το λοβό του οζιδίου και της κροκύδας της παρεγκεφαλίδας και τους 4 αιθουσαίους πυρήνες που εντοπίζονται σε κάθε πλευρά της πρόσθιας μοίρας του προμήκη μυελού. Οι πυρήνες αυτοί λαμβάνουν κεντρομόλες πληροφορίες από το αιθουσαίο νεύρο.
Από τους αιθουσαίους πυρήνες αναδύονται νευρικές ίνες προς:
Α. το ΝΜ
Β. το στέλεχος του εγκεφάλου
Γ. την παρεγκεφαλίδα
Α. Η σύνδεση των αιθουσαίων πυρήνων με το ΝΜ γίνεται με το έξω και έσω αιθουσονωτιαίο δεμάτιο. Το έξω αιθουσονωτιαίο δεμάτιο φέρεται προς τα πίσω κατά μήκος του ΝΜ εγκλεισμένο μέσα στην κάτω δέσμη της λευκής ουσίας της ιδίας πλευράς. Οι νευράξονες τερματίζουν σε όλα τα νευροτόμια του ΝΜ σε διάμεσους νευρώνες στα κοιλιακά κέρατα της φαιάς ουσίας.
Η ασυμμετρία της αιθουσαίας αταξίας οφείλεται στην απώλεια του μυϊκού τόνου (υποτονικότητα) στην πλευρά της βλάβης. Η υποτονικότητα στην πλευρά της βλάβης οφείλεται στη διακοπή της μετάδοσης των νευρικών ώσεων διαμέσου του έξω αιθουσονωτιαίου δεματίου, με συνέπεια τη διακοπή της συσπαστικής ικανότητας των εκτεινόντων μυών της ιδίας πλευράς. Η αδυναμία εξουδετέρωσης της δραστηριότητας του έξω αιθουσονωτιαίου δεματίου της απέναντι πλευράς, προκαλεί την κλίση του αυχένα και της κεφαλής προς τη πλευρά της βλάβης (έλλειψης εξουδετέρωσης του τόνου των εκτεινόντων μυών της φυσιολογικής πλευράς).
Το έσω αιθουσονωτιαίο δεμάτιο έχει πορεία προς τα πίσω κατά μήκος του ΝΜ εγκλεισμένο μέσα στην κάτω δέσμη της λευκής ουσίας της ιδίας πλευράς. Τερματίζει στα πρόσθια θωρακικά νευροτόμια και νευρώνει τους αυχενικούς μύες της ιδίας πλευράς.
Με τη λειτουργία του έξω και έσω αιθουσονωτιαίου δεματίου εναρμονίζεται η θέση και η κίνηση των άκρων με τις κινήσεις της κεφαλής.
Β. Από τους αιθουσαίους πυρήνες αναδύονται νευρικές ίνες που καταλήγουν στο στέλεχος του εγκεφάλου ή διαμέσου αυτού τερματίζουν στο δικτυωτό σχηματισμό ή στα ημισφαίρια.
Μια ομάδα νευρικών ινών με την ονομασία έσω επίμηκες δεμάτιο (medial longitudinal fasciculus) τερματίζει στους κινητικούς πυρήνες των ΕΣ III (κοινό κινητικό), IV (τροχιλιακό νεύρο) και VI (απαγωγό νεύρο) στο στέλεχος του εγκεφάλου. Η λειτουργία του έσω επιμήκους δεματίου είναι η μεταφορά πληροφοριών προς τους κινητικούς πυρήνες των ΕΣ ΙΙΙ, IV και VI. Από τους κινητικούς πυρήνες των ανωτέρω ΕΣ μεταφέρονται πληροφορίες στους οφθαλμούς με σκοπό τις αρμονικές οφθαλμικές κινήσεις σε σχέση με τις αλλαγές στη θέση της κεφαλής.
Στα περισσότερα ζώα η κίνηση των οφθαλμών μπορεί να προκληθεί με επαναλαμβανόμενη στροφή της κεφαλής του ζώου από πλευρά σε πλευρά και αναγνωρίζεται με τον προκαλούμενο νυσταγμό (jerk nystagmus) που προκαλείται από τη κίνηση της κεφαλής. Σε περίπτωση σοβαρής βλάβης στο στέλεχος του εγκεφάλου λόγω π.χ. τραυματισμού, μπορεί να προκληθεί κάκωση στις νευρικές ίνες του έσω επιμήκους δεματίου με συνέπεια απουσία κίνησης των οφθαλμών με τη στροφή της κεφαλής. Η διαπίστωση τέτοιου νευρολογικού ελλείμματος υποδηλώνει δυσμενή πρόγνωση.
Μια ομάδα νευρικών ινών από τους αιθουσαίους πυρήνες αφού διέλθει διαμέσου του στελέχους του εγκεφάλου τερματίζει στο δικτυωτό σχηματισμό. Μερικές από αυτές τις νευρικές ίνες παρέχουν κεντρομόλες (αισθητικές) πληροφορίες στο κέντρο εμέτου που βρίσκεται στο δικτυωτό σχηματισμό. Η οδός αυτή είναι υπεύθυνη για την εκδήλωση της ναυτίας (motion sickness).
Μια άλλη ομάδα νευρικών ινών των αιθουσαίων πυρήνων κατευθύνεται προς τα εμπρός και οδεύοντας διαμέσου του μεσεγκεφάλου τερματίζει στον πυρήνα του έσω γονατώδους σώματος στο θάλαμο (διεγκέφαλο) (απέναντι πλευρά από το σημείο αφετηρίας της). Στη συνέχεια, διαμέσου της έσω κάψας (internal capsule) του κροταφικού λοβού τερματίζει στα ημισφαίρια. Η γειτονία των οδών αυτών με τις οδούς της συνείδησης μπορεί να ερμηνεύσει την εμφάνιση κλινικών συμπτωμάτων δυσλειτουργίας του αιθουσαίου συστήματος μετά από οξεία βλάβη στο πρόσθιο εγκέφαλο, όπως για παράδειγμα ισχαιμικό επεισόδιο ή τραυματισμό (σε μερικά περιστατικά).
Γ. Η σύνδεση του αιθουσαίου συστήματος με την παρεγκεφαλίδα επιτελείται με νευράξονες που προέρχονται από τους αιθουσαίους πυρήνες και καταλήγουν στην παρεγκεφαλίδα καθώς επίσης και με νευράξονες που προέρχονται απευθείας από τα αιθουσαία γάγγλια.
Οι νευράξονες που προέρχονται από τους αιθουσαίος πυρήνες τερματίζουν κυρίως στο λοβό του οζιδίου (nodulus) και στο λοβό της κροκύδας (flocculus). Με τις οδούς αυτές το αιθουσαίο σύστημα εναρμονίζει τη θέση των οφθαλμών, του αυχένα, του κορμού και των άκρων με τη θέση και τις κινήσεις τις κεφαλής.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ: Εάν βρείτε λάθος σε αυτό το άρθρο, παρακαλώ στείλε mail (danourdista@gmail.com) για να διορθωθεί. Ευχαριστούμε για την υποστήριξή σας !