Διαταραχές του ύπνου REM

Ο κύκλος του ύπνου είναι η περιοδική εναλλαγή μεταξύ δύο διαφορετικών σταδίων ύπνου, του ύπνου NREM και του ύπνου REM. Στα θηλαστικά (άνθρωπος, σκύλος, γάτα), ο ύπνος δεν είναι μια ενιαία κατάσταση, αλλά αποτελείται από δυο διαδοχικούς κύκλους που περιλαμβάνουν εναλλαγές μεταξύ του ύπνου NREM (μη-REM) και του ύπνου REM.

1. Ύπνος NREM (Non–Rapid Eye Movement)

Ο ύπνος NREM αναφέρεται ως «ήσυχος» ύπνος. Χαρακτηρίζεται από μειωμένη εγκεφαλική δραστηριότητα, χαμηλή καρδιακή και αναπνευστική συχνότητα, διατήρηση ελαφρού βαθμού μυϊκού τόνου και απουσία ταχέων κινήσεων των οφθαλμών (κάτω από τα βλέφαρα). Είναι το πρώτο στάδιο του ύπνου και στα ζώα διαρκεί περίπου 20 min.

Κατά τον ύπνο NREM μειώνεται η δραστηριότητα των νευρώνων εγρήγορσης. Οι νευρώνες εγρήγορσης αποτελούν το σύστημα εγρήγορσης του δικτυωτού σχηματισμού  (Ascending Reticular Activating System, ARAS), που διατηρεί τον εγκέφαλο σε κατάσταση εγρήγορσης. Οι κυριότεροι νευρώνες εγρήγορσης είναι αυτοί που εκκρίνουν νοραδρεναλίνη, σεροτονίνη, ισταμίνη, ακετυλοχολίνη, υποκρετίνη (ορεξίνη) και ντοπαμίνη. Με άλλα λόγια, κατά τον ύπνο NREM μειώνεται η εκφόρτιση των νοραδρενεργικών, σεροτονινεργικών, ισταμινεργικών και ορεξινεργικών νευρώνων. Οι χολινεργικοί νευρώνες έχουν, επίσης. χαμηλή δραστηριότητα. Επίσης, κατά τον ύπνο NREM ενεργοποιούνται οι GABA-εργικοί νευρώνες της περιοχής του υποθαλάμου, οι οποίοι αναστέλλουν το σύστημα εγρήγορσης του δικτυωτού σχηματισμού.

2. Ύπνος REM (Rapid Eye Movement)

Ο ύπνος REM ακολουθεί τον ύπνο NREM. Στις γάτες και τους σκύλους διαρκεί περίπου 10–15 λεπτά. Οι κύκλοι ύπνου NREM και ύπνου REM επαναλαμβάνονται καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας.

Κατά τον ύπνο REM (ύπνος ταχέων οφθαλμικών κινήσεων) παρατηρείται έντονη ενεργοποίηση των χολινεργικών νευρώνων και αυξημένη απελευθέρωση ακετυλοχολίνης, γεγονός που οδηγεί σε ενεργοποίηση του εγκεφαλικού φλοιού, ονειρική δραστηριότητα, ταχείες κινήσεις των οφθαλμών κάτω από τα βλέφαρα και απώλεια του μυϊκού τόνου εκτός των μυών του διαφράγματος, των μεσοπλεύριων μυών, των μυών του οφθαλμού, των μυών της ουράς και ορισμένων μυών του προσώπου.

Κατά τον ύπνο REM οι νοραδρενεργικοί και σεροτονινεργικοί νευρώνες έχουν πολύ χαμηλή δραστηριότητα.

Τα υγιή ζώα, κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, μπορεί να εμφανίζουν μικρές συσπάσεις (τινάγματα) στα βλέφαρα, στο πρόσωπο, στον λάρυγγα και στα άκρα ή μπορεί να εκτελούν ρυθμικές κινήσεις κολύμβησης («paddling») και με τα τέσσερα άκρα. Οι ήχοι κλαψουρίσματος ή γαβγίσματος που ακούγονται από ορισμένους σκύλους κατά τον φυσιολογικό ύπνο REM προκαλούνται από συσπάσεις του διαφράγματος, με τις οποίες εξωθείται αέρας διαμέσου σύσπασης του λάρυγγα Όλα αυτά τα φαινόμενα μπορεί από έναν απλό παρατηρητή να ερμηνευθούν ως «όνειρα».

Η διατήρηση της μυϊκής ατονίας κατά τη διάρκεια του REM ύπνου είναι απαραίτητη, διότι αποτρέπει την εμφάνιση υπερβολικών κινήσεων. Η μυϊκή ατονία εμφανίζεται κατά τον ύπνο REM επειδή ενεργοποιούνται ισχυροί ανασταλτικοί νευρώνες στη γέφυρα και στον προμήκη μυελό, οι οποίοι αναστέλλουν τη δραστηριότητα επιλεγμένων κατώτερων κινητικών νευρώνων στα κάτω κέρατα του νωτιαίου μυελού και στους κινητικούς πυρήνες του εγκεφαλικού στελέχους.

Παρότι οι σκύλοι και οι γάτες μπορούν να περνούν έως και το μισό της ζωής τους κοιμώμενοι, οι διαταραχές που σχετίζονται με τον ύπνο είναι σχετικά ασυνήθεις.

Οι αναγνωρισμένες διαταραχές ύπνου στα μικρά ζώα περιλαμβάνουν:

• τη ναρκοληψία
• την αϋπνία των ηλικιωμένων ζώων
• την αποφρακτική άπνοια ύπνου
• το σύνδρομο αιφνίδιου θανάτου
• την επιληψία που σχετίζεται με τον ύπνο
• τη διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο ταχέων οφθαλμικών κινήσεων (REM sleep behaviour disorder, RBD).

Στη παθολογική κατάσταση που ονομάζεται διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM οι μηχανισμοί που φυσιολογικά προκαλούν αναστολή των κατώτερων κινητικών νευρώνων κατά τον ύπνο REM δυσλειτουργούν ή απουσιάζουν. Ως αποτέλεσμα, οι κινητικές εντολές που παράγονται από τον ιδιαίτερα ενεργό εγκεφαλικό φλοιό κατά τη διάρκεια του ύπνου REM δεν αναστέλλονται επαρκώς και εκδηλώνονται ως κινήσεις των άκρων, φωνητικές εκδηλώσεις, επιθετική συμπεριφορά και άλλες σύνθετες κινητικές δραστηριότητες.

Έχει αποδειχθεί ότι η καταστροφή του κυανού τόπου (locus coeruleus)* και της γιγαντοκυτταρικής μοίρας του δικτυωτού σχηματισμού (magnocellular reticular formation) του εγκεφαλικού στελέχους σε γάτες προκαλεί απώλεια της αναστολής των ΚΚΝ κατά τον ύπνο REM και εμφάνιση κλινικών συμπτωμάτων παρόμοιων με εκείνα της διαταραχής συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM.

Στους σκύλους με διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM πιθανολογείται ότι υφίσταται βλάβη του κυανού τόπου (locus coeruleus)* και της γιγαντοκυτταρικής μοίρας του δικτυωτού σχηματισμού στο εγκεφαλικό στέλεχος ή στις κατιούσες οδούς τους προς στον νωτιαίο μυελό.

Μετά το τέλος του ύπνου REM, ο εγκέφαλος επιστρέφει είτε σε ύπνο NREM είτε σε εγρήγορση και ο κύκλος επαναλαμβάνεται.

Μεταξύ των δυο σταδίων του ύπνου υφίσταται εγρήγορση. Κατά την εγρήγορση παρατηρείται μεγάλη δραστηριότητα των νευρώνων που εκκρίνουν τους νευροδιαβιαστές νοραδρεναλίνη, σεροτονίνη και υποκρετίνη.  Ο μυϊκός τόνος είναι φυσιολογικός και η ανταπόκριση στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος είναι μεγάλη.

*Ο locus coeruleus (κυανός τόπος ή κυανός πυρήνας) είναι ένας μικρός πυρήνας στο ραχιαίο τμήμα της γέφυρας του εγκεφαλικού στελέχους και αποτελεί την κυριότερη πηγή νοραδρεναλίνης στον εγκέφαλο.

Οι βασικές λειτουργίες του είναι:

1. Διατήρηση της εγρήγορσης

• Αυξάνει την προσοχή και την επαγρύπνηση.
• Ενεργοποιείται έντονα όταν το ζώο είναι ξύπνιο και σε εγρήγορση.

2. Αντίδραση στο στρες

• Ενεργοποιείται από φόβο, πόνο και απειλητικά ερεθίσματα.
• Συμμετέχει στην αντίδραση «fight or flight».

3. Ρύθμιση του κύκλου ύπνου-εγρήγορσης

• Υψηλή δραστηριότητα στην εγρήγορση.
• Μειωμένη δραστηριότητα στον ύπνο NREM.
• Σχεδόν πλήρης παύση εκφόρτισης στον ύπνο REM.

Σχέση του κυανού πυρήνα με την ατονία του ύπνου REM

Ο locus coeruleus συμμετέχει στο κύκλωμα που προκαλεί τη μυϊκή ατονία κατά τον ύπνο REM.

Πειραματικές βλάβες του locus coeruleus σε γάτες έχουν δείξει ότι:

• χάνεται η φυσιολογική αναστολή των κατώτερων κινητικών νευρώνων,
• τα ζώα αρχίζουν να «εκτελούν» τα όνειρά τους,
• εμφανίζονται βίαιες κινήσεις παρόμοιες με τη διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM.

Στους σκύλους, η ηλικία έναρξης της διαταραχής συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM σύμφωνα με μια μικρή μελέτη σε 14 σκύλους (Schubert et al., 2011) κυμαίνεται από την ηλικία των 8 εβδομάδων έως των 7,5 ετών (μέση ηλικία: 6 έτη). Ωστόσο, το 64% των σκύλων, σύμφωνα με τη μελέτη, ήταν ενός έτους ή μικρότερης ηλικίας. Δεν έχει αναφερθεί προδιάθεση ως προς το φύλο ή τη φυλή.

Κατά τη διάρκεια του ύπνου REM μπορεί να παρατηρηθούν διάφορες κινητικές διαταραχές όπως «τινάγματα» των βλεφάρων, του προσώπου ή των πελμάτων, κινήσεις βάδισης όλων των άκρων και φωνητική δραστηριότητα (ήχοι, γρύλισμα, γαύγισμα). Όταν τα ζώα είναι ξύπνια φαίνονται απολύτως φυσιολογικά.

Η υποκείμενη αιτία της διαταραχής συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM ποικίλλει. Στον άνθρωπο θεωρείται ότι μπορεί να είναι εκφυλιστικής, συγγενούς, νεοπλασματικής, λοιμώδους, ιδιοπαθούς, τραυματικής ή αγγειακής αιτιολογίας.

Η διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM μπορεί να αποτελεί πρώιμο σύμπτωμα εγκεφαλικής νόσου στον άνθρωπο.

Για να διαφοροποιηθεί η διαταραχή συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM από επιληπτικές κρίσεις, απαιτείται ΗΕΓ (ηλεκτροεγκεφαλογράφημα) κατά τη διάρκεια του επεισοδίου. Αν δεν είναι εφικτό, οι ιδιοκτήτες πρέπει να προσπαθήσουν να ξυπνήσουν το ζώο. Τα περισσότερα ζώα μπορούν να ξυπνήσουν εύκολα από τον ύπνο REM. Μόλις ξυπνήσουν, μπορεί να φαίνονται νυσταγμένα για λίγα δευτερόλεπτα έως ένα λεπτό, αλλά γρήγορα επανέρχονται στο φυσιολογικό. Αντίθετα, τα ζώα με επιληπτικές κρίσεις δεν μπορούν να αφυπνιστούν εύκολα και μετά το τέλος της επιληπτικής κρίσης, εμφανίζουν μετεπιληπτικό στάδιο (post-ictal period).

Στην πλειονότητα των κτηνιατρικών περιστατικών, η διάγνωση βασίζεται στην περιγραφή των κλινικών συμπτωμάτων που είναι χαρακτηριστικά της διαταραχής συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM και στην αξιολόγηση βιντεοσκοπήσεων των επεισοδίων που συμβαίνουν κατά τον ύπνο.

Σε ήπια ή αραιά επεισόδια η θεραπεία δεν είναι απαραίτητη. Θεραπεία απαιτείται σε έντονα και συχνά επεισόδια ή επεισόδια που επηρεάζουν τον ύπνο του ζώου ή του ιδιοκτήτη.

Η μελέτη των Schubert et al. (14 σκύλοι) αναφέρει μείωση της βαρύτητας και της συχνότητας των επεισοδίων στο 78% των σκύλων που έλαβαν από το στόμα βρωμιούχο κάλιο (KBr) σε δόση 40 mg/kg/ημέρα.

Ανέκδοτα, οι συγγραφείς έχει αναφέρει επιτυχία με λεβετιρακετάμη (Keppra) σε ορισμένα ζώα των οποίων οι ιδιοκτήτες ήθελαν να αποφύγουν τις ανεπιθύμητες ενέργειες του βρωμιούχου καλίου.

Γενικά, η πρόγνωση είναι επιφυλακτική έως καλή. Η πάθηση σπάνια υποχωρεί αυτόματα και συνήθως απαιτείται διά βίου θεραπεία. Η μελέτη των Schubert et all (14 σκύλοι) ανέφερε ότι ένας σκύλος θανατώθηκε εντός 3 μηνών λόγω της σοβαρότητας των επεισοδίων, ενώ οι υπόλοιποι 13 επιβίωσαν από 1,5 έως 9 έτη κατά τη διάρκεια της μελέτης. Όλοι οι επιζώντες συνέχισαν να παρουσιάζουν κλινικά συμπτώματα διαταραχής συμπεριφοράς κατά τον ύπνο REM, αλλά σε μικρότερο βαθμό και σε αραιότερα διαστήματα.

Schubert TA, Chidester RM, Chrisman CL. Clinical characteristics, management, and long-term outcome of suspected radid eye movement sleep behaviour disorder in 14 dogs. J Sm Anim Practice 2011;52:93-100.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ: Εάν βρείτε λάθος σε αυτό το άρθρο, παρακαλώ στείλε mail (danourdista@gmail.com) για να διορθωθεί. Ευχαριστούμε για την υποστήριξή σας !